نويسنده و اديب بزرگ ، ضياء الدّين بن اثير ( متوفّى به سال 1239 / 637 ه . ) ، 40 برادر مورّخ معروف ، كه در آن وقت مقيم موصل بوده روابطى داشته است . بىگفت و گو قزوينى فقه آموخته بود ، زيرا در شهرهاى واسط و حلهء عراق عهده‌دار قضاوت شد . معلوم نيست كه آيا پس از تسلّط هولاكو بر بغداد در اين منصب ماند يا آن را رها كرد ، ولى مسلّم است كه مطالعات علمى خود را ادامه داد و مدّتها پس از آن به روزگار پيرى در سال 1283 / 682 ه . به بغداد درگذشت . شهرت قزوينى از دو كتاب است كه گاهى مردم آنها را با هم اشتباه مىكنند ، ولى به هر حال با هم ارتباط كامل دارند . كتاب اوّل را به عنوان مجازى « كيهان نگارى » نام توان داد و دوّمى كتاب « جغرافياى اوست . هر دو كتاب رواج فراوان يافته و اشكال مربوط به نسخه‌ها را افزوده است . كتاب كيهان نگارى معمولا عنوان عجائب المخلوقات و غرائب الموجودات دارد كه آن را به عطا ملك جوينى ، حاكم بغداد به روزگار مغول كه كمى پس از اين به عنوان علامه نيز به او برمىخوريم ، پيشكش كرده است 41 و معلوم مىشود كه قزوينى مىكوشيده تا زندگانى خود را با وضع تازه سازش دهد . نيمهء اول عنوان ، تكرار عنوان كتاب احمد طوسى است كه از آن سخن داشته‌ايم و نشان مىدهد كه كتاب از نوع « عجايب » است و رواج اين عنوان ميان مؤلّفات اين رشته مايهء اشتباه آن دو با يكديگر شده است . كتاب جمعا دو قسمت است كه به طور جداگانه از جهان علوى و سفلى سخن دارد . پيش از آن مقدّمه‌اى هست شامل طبقه‌بندى همهء موجودات كه طبق مكتب يونانى و بخصوص ارسطو انجام شده است . قسمت اول كه خاصّ جهان علوى است از اجرام سماوى يعنى آفتاب و ماه و ستارگان و ساكنان جهان بالا ، يعنى فرشتگان ، و وقت شناسى و تقويمهاى عربى و سريانى وعيدها و روزهاى مشخص سخن دارد . قسمت دوّم خاصّ زمين و پديده‌هاى آن به معنى وسيع كلمه است كه ضمن آن به طور كلّى از عناصر چهارگانه و سپس جداگانه از آتش و هوا و آب و نيز از شهابها و بادها سخن مىرود . اين قسمت از تقسيم معموره به هفت اقليم و علّت وقوع زلزله و پيدايش كوهها و رودها و چشمه‌ها گفت و گو دارد و علّتهاى طبيعى و زمين شناختى كه براى توضيح آن مىآورد بىلطف نيست . 42 پس از آن گفت و گويى از مناطق سه گانهء طبيعت يعنى منطقه معدنى ، گياهى ، و حيوانى هست 34 كه منطقهء اخير با انسان و خصايص اخلاقى و تشريح و تركيب عضوى او و مشخّصات اقوام مختلف آغاز مىشود و به دنبال آن از مخلوقات ديگر و نخست از جنّيان و غولان سخن مىرود 44 و از اين مجموع تابلوى رنگارنگ پديد مىآيد پر از مايه‌هاى جغرافيايى كه غالبا تكرار مطالب كتاب جغرافياى اوست . از كيهان نگارى قزوينى يك روايت كوتاه هست كه شهرت فراوان دارد و مكرّر چاپ